"Từ thời cháu nội của Tamerlane đến nay, cuốn sách này đã qua tay cả
chục vị chủ nhân trên đường nó lưu lạc từ Herat đến đây suốt một trăm năm
mươi năm."
Qua chiếc kính lúp, cả ba chúng tôi đọc những chữ ký, những lời đề
tặng, thông tin lịch sử và tên họ các vị vua - những kẻ đã giết nhau - đầy
mỗi góc của trang lai lịch ở cuối sách, dính vào nhau, xen giữa và chồng lên
nhau: "Cuốn này làm xong ở Herat, với sự trợ giúp của Thượng đế, do bàn
tay của nhà thư pháp Sultan Veli, con trai của Muzaffer xứ Herat, vào năm
Hegira 849 cho Ismet-ud Dunya, vợ của Muhammad Juki, người em bách
thắng của Kẻ cai trị thế giới, Baysungur." Sau đó chúng tôi đọc thấy rằng
pho sách này đã trở thành tài sản của vua Hali xứ Akgoýunly, sau đó truyền
cho con trai là Yakup Bey, rồi đến các vị vua Uzbek ở phương Bắc, mỗi
người trong bọn họ đều giải khuây với nó trong một thời gian, lấy ra hoặc
thêm vào một hai bức tranh; bắt đầu với vị chủ nhân đầu tiên, họ thêm
khuôn mặt của những cô vợ xinh đẹp của mình vào các bức minh họa và ký
tên họ một cách đầy tự hào vào trang lai lịch, về sau nó chuyển sang tay
Sam Mirza người chinh phục Herat, và ông này biến nó thành một món quà,
với lời đề tặng riêng, cho anh trai của ông ta, vua Ismail, ông này lại mang
nó đến Tabriz và biến nó thành một món quà nhưng với một lời đề tặng
khác. Khi vua Yavuz Selim đánh bại vua Ismail tại Chaldiran và cướp bóc
lâu đài Bảy tầng trời ở Tabriz, cuốn sách này lưu lạc đến đây trong Quốc
khố ở Istanbul sau khi du hành qua các sa mạc, núi non và sông ngòi cùng
với binh lính của vị vua chiến thắng."
Siyah và tên lùn kia chia sẻ bao nhiêu mối quan tâm và hào hứng của
ông thầy già nua này? Khi tôi giở những pho sách khác và lật các trang
trong đó, tôi cảm nhận được nỗi muộn phiền sâu sắc của hàng ngàn nhà
minh họa ở hàng trăm thành phố lớn nhỏ, mỗi người một tính khí khác biệt,
mỗi người vẽ dưới sự bảo trợ của một vị vua, tù trưởng hay đại hãn thô bạo
khác nhau, mỗi người thể hiện tài năng của mình và đều rơi vào kiếp mù
lòa. Tôi cảm thấy cơn đau của những trận đòn mà tất cả chúng tôi đều nhận
