Sự tồn tại của những phán đoán tổng hợp tiên nghiệm trong toán học (hình học,
đại số) và của lý thuyết thuần tuý về chuyển động ngăn cấm người ta nhìn trong
không gian và thời gian những điều kiện cho khả tính của chính các sự vật. Hơn
nữa, những phán đoán này chỉ có thể được giải thích nếu không gian và thời gian
là những điều kiện chủ quan đơn thuần của kinh nghiệm bên ngoài và kinh
nghiệm nội tâm.
Giả thiết rằng không gian và thời gian tồn tại khách quan như những vật_tự thân,
trước hết ta thấy: cả hai [không gian và thời gian] phải mang lại một số lượng lớn
những mệnh đề tổng hợp và tiên nghiệm hiển nhiên về không gian, nên ở đây ta
ưu tiên xét về không gian để làm ví dụ. Vì lẽ những mệnh đề của môn Hình học
đều được nhận thức một cách tổng hợp tiên nghiệm với sự xác tín hiển nhiên, vậy
tôi xin hỏi: Từ đâu các bạn có được những mệnh đề như vậy, và giác tính của ta
dựa vào đâu để đi đến được những chân lý tuyệt đối tất yếu và có giá trị phổ biến
như vậy? Không có con đường nào khác, ngoài việc thông qua các khái niệm
hoặc là thông qua các trực quan: nhưng cả hai hoặc được mang lại một cách tiên
nghiệm hoặc hậu nghiệm. Bằng con đường sau, tức bằng các khái niệm thường
nghiệm [hậu nghiệm] cùng với cơ sở mà chúng dựa vào là trực quan thường
nghiệm, không thể mang lại các mệnh đề tổng hợp nào ngoài những mệnh đề chỉ
có tính thường nghiệm, tức là mệnh đề kinh nghiệm, do đó không phải bao giờ có
thể bao hàm được tính tất yếu và tính phổ biến tuyệt đối vốn là đặc điểm tiêu biểu
của mọi mệnh đề hình học. Còn đối với con đường trước và là con đường duy
nhất, đó là: hoặc thông qua các khái niệm đơn thuần hoặc thông qua các trực
quan tiên nghiệm để đạt được các nhận thức như thế; rõ ràng là từ các khái niệm
đơn thuần ta không thể đạt được nhận thức tổng hợp nào cả mà chỉ có nhận thức
phân tích thôi. Các bạn thử lấy mệnh đề: "Hai đường thẳng không thể bao chứa
một không gian, do đó không hình thể nào có thể có được" và thử rút mệnh đề ấy
ra từ khái niệm về các đường thẳng và con số hai; hoặc cũng thế với mệnh đề:
"Từ ba đường thẳng có thể có được một hình thể" và hãy thử rút mệnh đề ấy ra
chỉ từ các khái niệm đơn thuần này. Mọi nỗ lực của các bạn đều hoài công và các
bạn thấy buộc phải cầu cứu đến trực quan cũng như môn Hình học lúc nào cũng
làm thế. Vậy tức là: các bạn mang lại cho chính mình một đối tượng trong trực
quan; thế nhưng, trực quan này thuộc loại nào, nó là một trực quan tiên nghiệm
hay trực quan thường nghiệm? Nếu là thuộc trực quan thường nghiệm, thì không
